Zijn oeuvre als regisseur doorgelicht

Op 19 maart 2018 is het 10 jaar geleden dat Hugo Claus vrijwillig uit het leven stapte via euthanasie. De man was een heuse literaire duizendpoot die naast schrijver ook een carrière als regisseur ambieerde. Zijn bekendste werk was De Leeuw van Vlaanderen, maar hij maakte in een carrière die meer dan 30 jaar zou omspannen ook nog vier andere films. Wij bekeken ze: 

De Vijanden (1968)

Met De Vijanden maakt Claus in 1968 zijn filmdebuut en hij laat zich meteen omringen door een aantal grote namen. Zo treed Roland Verhavert op als producer en is Lili Rademakers zijn regie-assistente, maar dat neemt niet weg dat de film neergesabeld werd. Onterecht zo blijkt, want Claus levert geen typische grootschalige oorlogsfilm af. Hij gebruikt de setting eerder als een roadmovie tussen drie uiteenlopende karakters die tegen wil en dank met elkaar opgescheept zitten. Het is een idee dat blijft boeien en het is bovenal een intrigerend beeld dat Claus schetst. Slimme zet ook om dit in zwart-wit te filmen, maar het blijft jammer dat dit niet wat compacter is.
Nu is het een herhaling van zetten (ronddolen, voertuig vinden, voertuig verliezen, verder ronddolen) maar sommige scènes laten een stevige indruk na. Zo staat het dansen op een simpel Vlaams kinderliedje op het netvlies gebrand. Claus beseft ook dat hij de authenticiteit verstevigt door alle personages in hun moedertaal te laten spreken en zoekt de hoofdrolspelers in zijn directe vriendenkring. Dit resulteert wel in een Frans, Engels, Antwerps en Duits sprekende Robbe De Hert – die niet alle talen even goed beheerst – maar ook in een uitstekende Del Negro als Amerikaan en mede-regisseur Fons Rademakers als Duitse gevangene.
Sowieso zijn er weinig “echte” acteurs in De Vijanden te vinden. Claus laat onder andere zijn toenmalige vrouw (Elly Claus) opdraven in een kleine maar wel indruk makende bijrol en ook Johan Claus en Guido Claus, de broers van Hugo, zijn te zien in kleine bijrolletjes. Tof ook wel om te zien dat het tegenstrijdige karakter dat Claus zo in zijn boeken (en publieke optredens) typeert ook in zijn films is te zien. Wie anders zou er op het idee komen om ten tijde van protesten tegen onder andere de Vietnam-oorlog een film te gaan maken rond de Tweede Wereldoorlog. Al maakt Claus er geen ode aan oorlog van, het is een ode aan menselijkheid.

Hugo Claus: In Memoriam

Claus ging voor de cast in zijn vrienden- en familiekring zoeken met onder andere zijn eerste vrouw Elly Claus-Overzier in een kleine bijrol als Katerina

Vrijdag (1980)

Hoewel Claus in de nasleep van De Vijanden verschillende scenario’s voorlegt aan de filmcommissie, worden die steevast afgekeurd. De toenmalige cultuurminister (Rika De Backer) is echter grote fan van Claus’ toneelstuk Vrijdag en vraagt hem om dat te verfilmen. Claus vindt echter dat Vrijdag een afgesloten geheel is, maar redeneert dat hij liever wel een film dan geen film maakt. Hij recupereert crew uit De Vijanden (o.a. Lili Rademakers) en kiest voor Ricardo Aronovich als cameraman. Claus is vooral van de beelden en de algemene sfeer van Providence (een film van Alain Resnais waar Aronovich het camerawerk verzorgde) onder de indruk .

In een film die incest en de rehabilitatie van een gevangene bespreekbaar maakt, beslist Claus om de geschiedenis van de personages uit te doeken te doen via flashbacks. Waar de scènes in het heden strak, grauw en grijs zijn, zijn de flashbacks frivool, dromerig en licht. Bewonderenswaardig wat hij (en Aronovich, want dit ligt gevoelsmatig dicht bij Providence) hiervan weten te maken. Vrijdag ligt in het verlengde van De Vijanden en lijdt ook onder hetzelfde probleem: het blijft niet altijd boeien. De confrontaties tussen Georges, Erik en Jeanne zijn vermakelijk, maar wanneer dan ook Jules een eigen flashback krijgt.. Het voelt aan als opvulling.

Elly Claus (ondertussen de ex-vrouw van Claus) heeft deze keer geen bijrol, maar is wel verantwoordelijk voor de casting. Vreemd dan ook dat net Kitty Courbois met de hoofdrol ging lopen (Hugo verliet Elly voor een romance met Courbois) en zeker wanneer je bekijkt dat Courbois een Nederlandse is die het opeens moet doen met typisch Vlaamse ge en gij dialogen. Frank Aendenboom speelt echter de pannen van het dak (je hebt geen dialoog nodig wanneer je zo’n acteur ter beschikking hebt) en ook Herbert Flack is nog een goede toevoeging als komische katalysator tussen Aendenboom en Courbois.

Hugo Claus: In Memoriam

Een kleine bijrol is weggelegd voor een debuterende Hilde Van Mieghem

De Leeuw van Vlaanderen (1984)

Hoewel De Vijanden en Vrijdag zich in een compleet andere setting afspelen, is er wel een parallel te trekken tussen beide films. Was dat de reden waarom Claus het met De Leeuw van Vlaanderen over een andere boeg gooide? De verfilming van de roman van Hendrik Conscience was in ieder geval Claus’ meest grootschalige film tot nu toe met onder andere een budget van 75 miljoen Belgische frank, een waanzinnige verhoging van hetgeen waarmee De Vijanden (4 miljoen Belgische frank) werd gedraaid. Claus noemde het budget voor De Vijanden in een interview in 1967 dan ook een hongerbudget, waar hij ergens wel een punt mee heeft.

Maar ook met het budget voor De Leeuw is hij niet tevreden. Claus ziet het groots en maakt er een massaspektakel van met meer dan 3.000 figuranten. Hij laat een historicus de fouten eruit halen (details zoals wapenuitrusting) maar de film krijgt toch forse kritiek te verduren. Dat ook het boek van Conscience hevig geromantiseerd was, wordt genegeerd. Het hoogtepunt is de veldslag op het einde die heerlijk chaotisch aanvoelt. Kan zijn dat de regisseur zich hier wat in de grootsheid verslikte, maar juist de chaos geeft net dat beetje extra. Ook de aankomst van de Leeuw van Vlaanderen zelf (dat gouden kostuum dat in het zonlicht schittert…) is een heerlijke scène.

Voor de cast kiest Claus voor bekende koppen. Jan Decleir is altijd degelijk, dat kan ook van Julien Schoenaerts gezegd worden en Frank Aendenboom is bijzonder indrukwekkend als de titelheld. Er is maar één misser: dat de Franse edellieden worden gespeeld door Nederlanders. Volgens Nederlander Jules Croiset is daar wel een reden voor: door het taalverschil tussen het Nederlands van de Vlamingen en de Nederlanders zou het makkelijker zijn om de personages van elkaar te onderscheidden. Guido Henderickx monteert al het materiaal om tot 4 afleveringen van 50 minuten, maar na een televisie-uitzending verdwijnt die lange versie van de aardbodem.

Hugo Claus: In Memoriam

Grote namen in De Leeuw van Vlaanderen met Jan Decleir en Julien Schoenaerts als hoofdrolspelers

Het Sacrament (1989)

Hugo Claus drukt het ooit als
volgt uit: “De Leeuw van Vlaanderen wil ik zo gauw
mogelijk vergeten”. De regisseur staat dus zelf niet meer achter zijn film en dat is zonde. Hoewel de film algemeen wordt afgekraakt, blijf ik het persoonlijk een heerlijke film vinden die zich mag scharen bij het betere spektakelwerk uit Hollywood. Claus besluit echter om zich niet meer aan zo’n massaspektakel te wagen en gaat opnieuw werk van zichzelf verfilmen. Deze keer geen toneelstuk zoals Vrijdag maar wel Omtrent Deedee, een volbloed roman. Al heeft hij het boek nog vooraleer hij aan de film begon ook nog herwerkt tot het toneelstuk Interieur.

Opnieuw een film die in dezelfde lijn ligt als Vrijdag (het wel en wee van een gezin in een rustiek dorpje in Vlaanderen), maar kwalitatief heel wat beter is. Een eenvoudig plot waarbij een aantal broers en zussen één keer per jaar samenkomen om de sterfdag van hun moeder te herdenken escaleert in een onderlinge vete met veel drank, veel eten en een zenuwslopend spelletje Charades. Claus weet vanaf het prille begin spanning op te bouwen en slaagt er in om die de gehele speelduur vast te houden. Nergens zakt het Sacrament in en hoewel het einde misschien iets te hard voor de hand ligt, zou je uiteindelijk geen ander einde willen.

Wel een film waar het theatrale soms iets te hard van afstraalt, maar het past wel goed bij de personages. Grote emoties combineren met een bombastische soundtrack, het zorgt in ieder geval voor een geweldig sfeerbeeld. Voor een stuk ook dankzij een uitmuntende cast. Frank Aendenboom is ondertussen een vaste waarde geworden bij Claus, maar ook Jan Decleir en An Petersen spelen de pannen van het dak. Carl Ridders is als Claude af en toe net iets teveel op het randje, maar geraakt er mee weg. Toffe bijrol ook van Marc Didden (grappig hoe Claus vaak niet-acteurs laat opdraven in zijn oeuvre) en ook An De Donder is een goede keuze gebleken.

Hugo Claus: In Memoriam

Een spelletje Charades loopt compleet uit de hand wanneer Carl Ridders op tafel kruipt

De Verlossing (2001)

Claus is de laatste jaren meer en meer gedegouteerd geraakt met de manier waarop er met zijn toneelstukken wordt omgegaan. Ook de opvoering van De Verlossing (een toneelstuk uit 1995/1996) is niet naar zijn zin, dus hij zint op artistieke revanche. Niet door het stuk zelf naar het toneel te brengen, maar wel door er een film van te maken zoals hij zoveel jaren eerder met Vrijdag heeft gedaan. Het is bovendien een mooie afsluiter voor de zogenaamde taboe-trilogie. Zo gebruikte Vrijdag incest als thema en komt in Het Sacrament homoseksualiteit aan bod. De Verlossing is echter vooral een film over de dood. 

Claus zou in 2008 euthanasie aanvragen en het lijkt wel alsof hij met dit plot op voorhand een soort lans wou breken voor zijn keuze. Zo lijdt Magda aan een mysterieuze ziekte (Claus wou deze bewust niet benoemen in de film) en wil ze haar eigen einde kunnen kiezen. Op zich een interessant thema, maar het probleem is dat dit allemaal teveel aanvoelt als een herhaling van zetten. Zo zijn de flashbacks niet zo indrukwekkend als in Vrijdag, is de algemene sfeer niet zo beklemmend als in Het Sacrament en presteert de cast ondermaats ten opzichte van alle voorgaande films.

Gilda De Bal moet en zal het Antwerpse dialect nuttigen, dat erg geforceerd klinkt, en spendeert bovendien menig scène met Willeke van Ammelrooy. Die is van origine echter een Nederlandse en haar Antwerps klonk helemaal nergens naar, dus wat doet Claus? Hij dubt van Ammelrooy.. Ik begrijp dat het een mooie naam is om in je film te hebben, maar hier had je evengoed een Vlaamse actrice voor kunnen casten. Gelukkig is er nog Jan Decleir (die in een hilarische scène opeens in Heyah Mama van K3 uitbarst) en doet ook Peter Van den Begin het goed. Let vooral ook nog op Jenne Decleir die zijn vader speelt in een flashback, ongelooflijk hoe hard die op elkaar lijken. 

Hugo Claus: In Memoriam

Gilda De Bal en Willeke van Ammelrooy als de zussen Magda en Marleen

Tot slot

Bovenstaande lijst van films zijn enkel en alleen de langspeelfilms waar Claus de regie voor zijn rekening nam. Hij maakte ook nog kortfilms (Kreet en Kennis bijvoorbeeld in 1964), werkte ook nog mee aan scenario’s van onder andere Pallieter (geregisseerd door Roland Verhavert) en Mira (geregisseerd door Fons Rademakers) en zag zijn eigen werk (Het Jaar van de Kreeft) verfilmd worden. In ieder geval een bijzonder interessante regisseur die met De Leeuw van Vlaanderen en Het Sacrament zijn stempel op de Vlaamse film heeft weten te drukken en naar alle waarschijnlijkheid nog veel in zijn mars had.

Alleen jammer dat het uiteindelijk maar bij 5 films is gebleven. Het ironische is dat ik het misschien nog liever had gehad, dat hij na Het Sacrament was opgehouden aangezien hij dan echt op een eenzaam hoogtepunt was gestopt. Claus is echter wel een regisseur met een eigen stijl. Toegegeven, misschien vertrouwde hij hier en daar iets te hard op het toneel (een stijl die hij als schrijver uiteraard goed kende) maar filmisch kon hij verrassend uit de hoek komen. Dat, en een goede neus hebben voor wie welke rol moest spelen. De grote namen zoals Jan Decleir liggen voor de hand, maar ook Fons Rademakers is achteraf een uitstekende keuze gebleken.

Voor de volledigheid nog even de top 5:1. Het Sacrament2. De Leeuw van Vlaanderen3. De Vijanden4. Vrijdag5. De Verlossing