Jaws, E.T., Indiana Jones, Jurassic Park, Schindler’s List, Saving Private Ryan… Het is overduidelijk dat Steven Spielberg zijn strepen als filmmaker heeft verdiend in de vorige eeuw. Maar heeft hij sinds de eeuwwisseling zijn relevantie van toen ooit nog geëvenaard?

Het antwoord is ja. Maar wel niet op dezelfde manier als toen. De box office-resultaten die hij als cineast in de jaren zeventig, tachtig en negentig behaalde bleven de afgelopen jaren voornamelijk uit. Ook de uitzonderlijke invloed op de popcultuur die hij toen heeft uitgeoefend via memorabele personages, aliens en creaturen deed zich deze eeuw niet meer voor.

Hoe heeft Spielberg er sinds 2000 dan voor gezorgd dat hij toch niet werd weggedrukt door al het andere en jongere regietalent dat Hollywood overspoelde? Door zijn werk meer dan ooit te injecteren met een bewustzijn over maatschappelijke evoluties, politieke tendensen en de technologische vooruitgang. Helaas bleef dat aspect van de filmmaker zijn werk vaak onderbelicht door de focus op ‘s mans kwaliteiten als entertainer, vakman en filmhumanist.

Steven, de technofiel

Spielberg stapte de 21e eeuw binnen door zijn interesse in technologische veranderingen naar voor te schuiven met het ex-Stanley Kubrick-project A.I.: Artificial Intelligence. De filmmaker had eerder al laten merken dat zijn verbeelding stevig geprikkeld werd door futuristische toekomstmuziek die zijn wortels heeft in de realiteit. Jurassic Park was daar tot dan het mooiste voorbeeld van als opwindende waarschuwing over het godcomplex van de mens.

Met A.I. richtte The Berg zich via de queeste van een mechanisch jongetje om een mensenkind te worden volop op de toekomst door artificiële intelligentie en robottechnologie onder de loep te nemen. Dus niet via een dystopisch relaas over moorddadige robots of een bloederige robotrebellie, maar wel via een intiem verhaal dat genuanceerde dingen wilde zeggen over de relatie tussen mens en artificiële intelligentie. Wat als we onze creatiedrang echt zo ver drijven dat we ‘levende’ entiteiten in elkaar boksen die ook kunnen voelen en denken? Welke invloed zou dat hebben op microschaal en in het geval van A.I. op gezinsniveau? Wat zijn de ethische implicaties? En wanneer is een machine geen machine meer?

De film bood net als Jurassic Park een blik op een Spielberg die zowel met verwondering als voorzichtigheid naar moderne technologische omwentelingen keek. Iets dat nog een paar keer zou terugkomen in zijn 21e eeuws oeuvre. Kijk maar naar Minority Report. Voor die scifi-actiethriller met een vluchtende Tom Cruise verzamelde hij een hele denktank om het jaar 2054 zo geloofwaardig mogelijk neer te zetten. Auto’s zonder chauffeurs, touchscreens, persoonlijke reclame, voice control en gezichtsherkenning klonken in 2002 mogelijk nog allemaal zeer futuristisch, maar zijn momenteel al of bijna dagelijkse kost. Het was nogmaals een bewijs dat Spielberg zijn bovenkamer graag pijnigt over de richting die technologie uitgaat en welke invloed het kan hebben op hoe de mens functioneert en zich door het leven beweegt.

De recentste uiting daarvan: Ready Player One. Met de verfilming van Ernest Clines gelijknamige popcultuurroman – waarin een bende tieners in een immense virtuele wereld een wedstrijd tot een goed einde moeten brengen – stort Spielberg zich op onze afhankelijkheid van apparaten en de beloftevolle maar ook zorgwekkende mogelijkheden van Virtual Reality. Het is het zoveelste bewijs dat de Oscarwinnaar volledig mee is met wat mensen op tech-gebied bezighoudt. Ja, hij kneedt het enerzijds tot een onschuldige brok entertainment, maar anderzijds merk je ook dat hij het VR-fenomeen met een kritische blik bekijkt. Je kan er fantastische dingen mee, maar we mogen er niet te afhankelijk van worden. Die boodschap geldt niet enkel als een waarschuwing, maar ook als een vette knipoog naar onze huidige verslaving aan sociale media en meerdere schermen.

De duisternis in

Ook op maatschappelijk en actueel vlak lag Spielberg de afgelopen jaren niet te slapen. Terrorisme, migratie, politieke spanningen, internationale conflicten, onvoorspelbare wereldleiders en de groeiende onvoorspelbaarheid van de toekomst zijn allemaal ingrediënten die sinds 2001 in zijn werk de revue zijn gepasseerd. Ook het sentimentalisme en het optimisme die de regisseur vaak hanteerden, kleurden plots veel grauwer.

Je kan bijvoorbeeld een mooie case study maken van hoe hij met de gebeurtenissen van 11 september 2001 is omgegaan. De naschokken van die zwarte dag zijn namelijk te voelen in Spielbergs oeuvre. Dat blijkt vooral uit de filmknallers die hij in 2005 op het bioscooppubliek afvuurde: War of the Worlds en Munich.

War of the Worlds is gemakkelijk één van de belangrijkste post-9/11-blockbusters die Hollywood heeft voortgebracht. Mensen die door vijanden uit een ver oord worden herleid tot as, de grootschalige paniek waarin de wereld vervalt na een destructieve aanval van ruimtegedrochten, de volksverhuis die erop volgt, Tom Cruise die vol stoffelijke resten van buren en vrienden hangt, het verwijst allemaal rechtstreeks naar de verschrikkelijkste dag uit de moderne Amerikaanse geschiedenis. Het trauma van 9/11 is duidelijk aan de ribben van de filmmaker blijven kleven, met één van zijn donkerste en gewelddadigste films ooit als resultaat. Maar toegeven aan pessimisme vertikt hij. Er is hoop op beterschap, maar we moeten inderdaad eerst door een diep, pijnlijk en bloederig dal om die hoop te bereiken.

Met Munich werd Spielberg niet veel vrolijker. Via het waargebeurde verhaal van een terroristische aanslag op de levens van 11 Israëlische atleten tijdens de Olympische Spelen in Munchen in 1972 en de wraakactie die erop volgde, legde hij het ‘oog om oog, tand om tand’-principe bloot als een vicieuze cirkel van geweld en haat. Na 9/11 werden we plots allemaal in een nieuwe realiteit geduwd, een realiteit waarin geweld dichtbij en tastbaar is. Nog nooit was geweld zo koel en beredeneerd in een film van de meesterentertainer. Je zou kunnen zeggen dat Munich de ernstigste film is die de Amerikaan ooit heeft gemaakt. In tegenstelling tot zijn ander werk is Spielbergs positivisme hier ver zoek. War of The Worlds kende nog een hoopvol einde, maar Munich sluit af met onzekerheid en de belofte dat het enkel maar erger zal worden. Hoe anders moet je dat laatste shot van de New Yorkse WTC-torens interpreteren?

Obama vs. Trump

Is Spielberg iemand met een politiek bewustzijn? Wees maar zeker. De overtuigde democraat toverde de afgelopen 18 jaar steeds films uit zijn camera die overduidelijk gelinkt zijn aan de presidentiële administraties die tijdens de periodes in kwestie in het Witte Huis vertoefden. The Terminal, War of The Worlds en Munich zijn kinderen van het Bush-tijdperk, terwijl Lincoln de ideale film was voor het Obama-presidentschap en The Post het leugenachtige masker van Donald Trump aftrekt.

Obama vervulde de wereld in 2008 met hoop. De eerste Afro-Amerikaanse president verscheen op het wereldtoneel als een statige leider met duidelijke principes en heel wat goede bedoelingen. Zijn verschijning boezemde vertrouwen in en zijn speeches gingen vaak door merg en been. De vergelijking met Abraham Lincoln was snel gemaakt. Honest Abe is uitgegroeid tot een historisch monument dat net als Obama nu wordt herinnerd om zijn présence en verbale kracht. Spielberg zet Lincoln ook neer als een empathisch, menselijke en zelfzekere figuur, kwaliteiten die ook bij Barack terug te vinden waren en doorstroomden naar zijn politieke modus operandi. Maar alle mooie liedjes komen ooit tot een einde. Ofwel met een kogel, ofwel met een oranje zakenmagnaat die haat en verdeeldheid in de hand werkt.

Met The Post filmde Spielberg mogelijk één van de eerste volwaardige films van het Trump-tijdperk. Net als met Lincoln doet de cineast een beroep op het verleden om relevante dingen te zeggen over vandaag. En ook met deze prent doet hij dat weer als geen ander. Het verhaal van hoe president Richard Nixon in de jaren zeventig in nauwe schoentjes zat toen bekend raakte dat de overheid had gelogen over de Vietnamoorlog verwijst rechtstreeks naar de dagelijkse leugens die Trump en zijn entourage op de wereld afvuren. De oplossing die Spielberg aanreikt: de waarheid niet uit het oog verliezen en journalisten die als bloedhonden feiten najagen. Het is de enige manier om in te gaan tegen corrupte krachten die de integriteit van een hele natie bedreigen.

De sentimentaliteit voorbij

Steven Spielberg koos de afgelopen 18 jaar dus niet enkel voor Hollywoodvertier, pathetiek en verwondering. Dat zijn natuurlijk wel de opvallendste aspecten van zijn regiestijl, waardoor het begrijpelijk is dat zijn kwaliteiten als maatschappelijk waarnemer, politiek auteur en tech-geek vaak minder aan het oppervlak komen drijven en minder aan bod komen in besprekingen van Spielbergs films.

Maar het Hollywoodicoon komt vaak volwassener en intelligenter uit de hoek dan je denkt. Hij bekijkt niet alles vanuit een kinderlijke bril en is zich zeer bewust van de gruwel en pijn die zich op deze planeet voordoen. Wanneer hij zich sporadisch verliest in die gruwel, transformeert hij plots in één van de meest hardvochtige en bruuske regisseurs van het moment. Dat bewerkstelligt hij niet enkel door geweld te tonen, maar ook zijn sentimentele aard is een krachtig wapen om de kijker brutaal te benaderen. Hij bezorgt je namelijk even vastberaden een emotioneel trauma als een warme filmknuffel. En ondertussen slaagt hij er ook in om zijn vinger aan de pols van de moderne wereld te houden.

Moraal van het verhaal: Spielberg valt niet te onderschatten als pientere cineast. Ja, natuurlijk is hij één van de meest gevierde regisseurs aller tijden, maar toch blijven bepaalde eigenschappen en nuances van zijn auteurschap regelmatig onderbelicht. En laat het nu net die eigenschappen zijn waardoor Spielberg nog steeds zijn mannetje staat in het huidige filmlandschap.